… i nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że właśnie ten fakt, doprowadził do poważnego okaleczenia pomnika astronoma.
Pierwszy tramwaj, na razie konny, ruszył w Toruniu 16 maja 1891 roku. Małe, krótkie wagoniki dzielnie spisywały się na wąskich, krętych ulicach Starówki i bez najmniejszych problemów pokonywały wiele ostrych zakrętów występujących najliczniej w pobliżu Rynku Staromiejskiego. Z ul. Kopernika, tory pod kątem prostym skręcały w ulicę św. Ducha, potem pod takim samym kątem w ul. Różaną, by przed pomnikiem Kopernika skręcić w ul. Chełmińską.

Dnia 1 lutego 1899 roku, na ulicach Torunia pojawił się pierwszy tramwaj elektryczny. Elektryfikacja linii nie wpłynęła na zmianę ukształtowania torowisk w obrębie Starego Miasta. Tramwaj nadal skręcał przed pomnikiem Astronoma, nie stwarzając dla niego na razie żadnego zagrożenia. Stan taki trwał do lat trzydziestych ubiegłego wieku, kiedy to urzędujący od 1924 roku prezydent Torunia, Antoni Bolt zlecił swojemu współpracownikowi, architektowi – urbaniście Ignacemu Tłoczkowi sporządzenie planu modernizacji miasta. Należy tu podkreślić, że prezydent był szczególnie uwrażliwiony na punkcie budownictwa drogowego w mieście. Za jego kadencji, w bardzo krótkim czasie, powstały nowoczesne arterie komunikacyjne takie jak: Chopina, Jagiellońska Traugutta czy Lubicka. Łącznie ponad 20 km nowych przelotowych ulic. To z kolei pociągnęło za sobą podjęcie decyzji o poprowadzeniu wzdłuż nowych arterii, długich, prostych linii tramwajowych. Zniknęły uciążliwe zakręty (Stary Rynek, Różana, św. Ducha, Kopernika), gdyż linię „jedynki” wyprostowano, dzięki przebiciu się pod Łukiem Cezara i poprowadzeniu jej wzdłuż ul. Chopina. 24 września 1936 roku pierwszy tramwaj przejechał nową linią. Zmodernizowane torowiska umożliwiły też zakup nowoczesnych, długich wozów tramwajowych i to właśnie one w poważny sposób zagroziły pomnikowi Kopernika, gdyż zakręt przed pomnikiem był dla nich za ostry. Trudny problem stanął wówczas przed Boltem i Tłoczkiem. W grę wchodziło jedynie przeniesienie pomnika na inne, nowe miejsce. Rozważano przy tym dwie możliwości, obie dotyczyły nowej lokalizacji pomnika w zachodniej części Rynku. Pierwszy wariant przewidywał ustawienie pomnika Kopernika w miejscu, na którym w czasach pruskich stał pomnik Wilhelma I. Ze względu na przykre skojarzenia zrezygnowano jednak z tego projektu. Tłoczek wiedział natomiast o „Maruszce” – studzience stojącej kiedyś w północno-zachodnim narożniku Rynku i to właśnie on wysunął jako drugi wariant przeniesienie pomnika na jej miejsce. Pomnik Kopernika był też studzienką i ustawienie go na jej miejscu zachowywałoby dalej jego funkcję. Istnieje rysunek przedstawiający wizję Tłoczka z pomnikiem ustawionym na dawnym miejscu „Maruszki”.

Jednak, jak to w życiu bywa, zwyciężył wariant trzeci. Najtańszy. Postanowiono pomnika nie ruszać, a jedynie poważnie go okroić. Usunięto całą granitową studzienkę, znajdującą się przed pomnikiem i na jej miejscu ułożono nowy tor, tuż przed samym cokołem.

Stan taki trwał aż do 1955 roku, kiedy to zlikwidowano torowisko „dwójki” na ul. Chełmińskiej. Miało to uchronić pomnik przed wstrząsami wywoływanymi przez skręcające tramwaje. Zachowano natomiast torowisko „jedynki” położone nieco dalej od pomnika na ul. Szerokiej. Przetrwało ono do 1970 roku, kiedy to całkowicie usunięto ruch tramwajowy z zabytkowego Śródmieścia. Dopiero w 2004 roku przywrócono pomnikowi pierwotny wygląd, rekonstruując studzienkę.

Krzysztof Kalinowski

lesVs Lebet / la aVCh Ihr Wer / Det In IhM eWIg / Leben lob XIV…/
Jezus żyje, także wy będziecie, w nim wiecznie żyć, księga Hioba 14, w 9

Chronogram, bo tak nazywa się ten sposób ukrywania roku to układ wyrazów, w których pewne, wyróżnione graficznie litery składają się na liczbę, pisaną cyframi rzymskimi, oznaczającą rok powstania obiektu, albo rok wydarzenia, które się z nim wiązało. Chronogram może odczytać tylko ten kto zna łacińskie oznaczenia cyfr. Co jakiś czas w tekście, niby bezzasadnie, pojawia się duża specjalnie wyróżniona litera. Co to oznacza? Chodzi tu właśnie o rok podany w formie chronogramu. Przypomnijmy: w rzymskim zapisie cyfr M – znaczy 1000, D – 500, C – 100, L – 50, X – 10, V – 5 i I -1. Tu należą się pewne wskazówki. Chronogram dotyczy wyłącznie roku. Pomija dzień i miesiąc. Cyfry w nim zawsze dodajemy i tak np. IV nie oznacza wcale 4 a l+V czyli 6, litera W uznawana jest za dwie rzymskie piątki (V+V czyli 5+5). W chronogramie nie wolno było używać „normalnych” rzymskich oznaczeń roku. Wróćmy jednak do kartuszowego tekstu i wypiszmy z niego duże litery. Mamy zatem: l+V+L+l+V+C+l+V+V+D+l+l+M+V+V+l+L+l co po zsumowaniu daje 1737 i to potwierdza data zapisana klasycznym rzymskim sposobem, umieszczona na samym dole rysunku.
Odszyfrujmy teraz datę ukrytą na medalu znajdującym się w toruńskim Muzeum Okręgowym.

Medal, na którym przedstawiona jest panorama Torunia otoczona łacińskim napisem, został wybity z okazji 300-lecia wypędzenia Krzyżaków z Torunia. Z historii wiemy, że nastąpiło to w 1454 roku. Na medalu nie ma jednak ani arabskiej ani rzymskiej daty. Skąd zatem wiadomo, że medal został wybity w 1754 roku? Po pierwsze wynika to z tekstu. Wystarczy zatem do 1454 dodać 300 a otrzymamy 1754. Po drugie potwierdza to widok zniszczonego i palącego się jeszcze zamku krzyżackiego umieszczony w samym centrum medalu. Wreszcie po trzecie, data tu występuje, z tym tylko, że jest ona podana opisanym wyżej, zaszyfrowanym sposobem. Załóżmy, że medal jest tarczą zegarowa. Odczytywanie daty rozpocznijmy od godziny 12 i zgodnie z ruchem wskazówek zegara, wypisujmy zaznaczone duże litery. (Po podsumowaniu powinniśmy otrzymać 1754.)

Krzysztof Kalinowski

17 listopada goniące rozbitych Prusaków oddziały francuskie dotarły pod Toruń i opanowały lewy brzeg Wisły. Niestety, most na rozkaz pruskiego dowódcy twierdzy toruńskiej gen. Lestocq`a rankiem tego samego dnia spalili żołnierze płk Büllowa. Z tego powodu miasto nie zostało zdobyte i pozostawało poza zasięgiem Francuzów. Pozbawione było jednak mostu.

W 1807 roku Prusacy odbudowali go tylko prowizorycznie. We wrześniu 1808 roku komendantem twierdzy Toruń został Stanisław Skarbek-Woyczyński, ale warunki polityczne były wtedy całkiem odmienne, gdyż Toruń znajdował się już we władaniu Napoleona. Po opuszczeniu Torunia przez Francuzów (listopad 1808 r.) Polacy pospiesznie przystąpili do właściwej odbudowy mostu, którą ukończono w maju 1809 roku. Umocnienia Torunia naruszone działaniami wojennymi, były w opłakanym stanie. Należało zadbać szczególnie o przyczółki mostowe. Wisła w tym czasie płynęła pod miastem dwoma korytami rozdzielonymi Kępą Bazarową. Odnoga północna, bliżej miasta zwana byłą Wisłą „niemiecką” a południowa, od strony Podgórza – „polską”. Te same nazwy odnosiły się do mostów przerzuconych nad ich nurtami. Był zatem most „niemiecki” i „polski”.

Po pracach naprawczych z lat 1807-1809 przyczółek mostu „niemieckiego” na Kępie Bazarowej otrzymał formę rozległego szańca i ciągle był modernizowany. Wybuch wojny z Austrią w 1809 roku zastał miasto w trakcie ustawicznie prowadzonych prac fortyfikacyjnych. Już 15 maja Toruń został oblężony przez Austryjaków. Główna batalia, jak w każdej wojnie, toczyła się o przechwycenie przyczółków przeprawy mostowej. W wojskach oblegających jednym z dowódców był pułkownik Brusch von Neuberg, który jeszcze tego samego dnia przypuścił atak na przyczółek mostu „niemieckiego”. Zdobycie, ledwie co naprawionego szańca, z szerokim dziedzińcem pośrodku, okazało się jednak dla Austryjaków niemożliwe, ponieważ obrońca szańca, generał Woyczyński mimo choroby umiejętnie kierował ogniem artyleryjskim z … łóżka. Pamiętnikarz tak odnotował to wydarzenie „…mężny generał Woyczyński, za pierwszym wystrzałem kazał zanieść się z łóżkiem do najcelniejszej baterii i stamtąd wydawał rozkazy…”. Jego salwy skutecznie raziły pozycje Bruscha von Neuberga, który wraz z licznymi żołnierzami poległ nie zdobywszy przyczółka. 21 maja wobec ciągłych niepowodzeń w zdobyciu mostu armia austryjackiego następcy tronu, Ferdynanda Habsburga, zwinęła oblężenie i wycofała się.

W 16 lat później sytuacja polityczna znów się zmieniła i na wspomnianym dziedzińcu przyczółka mostu „niemieckiego” stanął w 1825 roku ufundowany, przez arcyksięcia Ferdynanda, pomnik ku czci poległego w tym miejscu płk Bruscha von Neuberga.

Pomnik wykonany był z żeliwa i miał charakter neogotyckiego grobowca rycerskiego. Głównym elementem całego założenia był rodzaj stylizowanego maswerku okiennego z bogato rozbudowaną ornamentyką zwieńczoną palmetą, pośrodku której umieszczony był krzyż. O rycersko-szlacheckim pochodzeniu pułkownika miała świadczyć umieszczona w samym środku przyłbica z pióropuszem ozdobiona po bokach liśćmi palmowymi. Całość flankowały dwie ażurowe wieżyczki utrzymane w neogotyckim stylu. Cokół miał wygląd tumby, na której umieszczono napis w języku niemieckim. Trzy pierwsze, górne linijki dotyczyły pułkownika, jego zasług, funkcji i stopni wojskowych. Dwie następne nawiązywały do sentencji umieszczonej na grobie króla Spartan Leonidasa po bitwie pod Termopilami „…Wędrowcze powiedz Austrii, że widziałeś mnie poległego tu, jak mi nakazywał obowiązek…”. Trzy ostatnie dotyczyły fundatora – następcy tronu Ferdynanda Habsburga. Pomnik stał na pięciostopniowym podwyższeniu zwężającym się ku górze. Zachowało się jego zdjęcie wykonane w 1925 roku, a więc w sto lat po jego odsłonięciu.

Pomnik ten jako pozostałość po znienawidzonej germańszczyznie zagrożony był zniszczeniem już w 1920 roku. Pomimo tego, że często zmieniał lokalizację w obrębie przyczółka, przetrwał aż do lat trzydziestych XX wieku a to dzięki temu iż znajdował się na zamkniętym terenie Centralnej Szkoły Strzelniczej i nie był ogólnie dostępny.

Krzysztof Kalinowski