Zdjęcie z początku XX wieku
.

Barackenlager wraz wieżą wodną
.
Z czasem siłę wiatru zastąpiono energią elektryczną, a wieżę rozbudowano, wstawiając do jej wnętrza jeszcze dwa zbiorniki. Aby zachować charakterystyczną dominantę, na szczycie budynku zamiast wiatraka, umieszczono wieżyczkę zegarową z czterema tarczami.
W takim kształcie wieża przetrwała do początku XXI wieku, przez wiele lat służąc wojsku. Jeszcze w 2008 roku zachowana była wieża zegarowa z mechanizmem. Niestety niedawno ktoś podpalił dach budynku i dziś po zegarach nie ma nawet śladu. Sam budynek stał się miejscem spotkań okolicznej młodzieży zamieszkującej zaadaptowane na mieszkania dawne baraki koszarowe.
Adam Kowalkowski
.
.

Wieża w kwietniu 2008
.
.

Ten sam budynek dwa lata później
.
.

Wieżyczka zegarowa z zachowanym mechanizmem 2008 r.
.
.

Wieżyczka zegarowa
.
.

Listwa wodowskazu 2008 r. – dziś jej już nie ma
.
.

Zrujnowany parter wieży
.
.

Wypalone wnętrze drugiej kondygnacji
.
.

Pozostałości wieżyczki zegarowej
.
.

Dwa nowsze zbiorniki wodne
.
.

Główny zbiornik wodny

W Radzie Ludowej, pierwszej urzędowej, przez rewolucjonistów niemieckich uznanej reprezentacji ludności polskiej, która utworzyła się w dzień rewolucji niemieckiej dnia 8 listopada 1918 r. zrzeszało się już przeszło 100 obywateli obojga płci wszystkich stanów i zawodów, a wiec zwołany tegoż dnia w wielkiej sali. „Viktorii” zgromadził tysiączne tłumy. Posiedzenia Rady Ludowej, pełne objawów gorącej miłości Ojczyzny, pozostawiły wśród członków niezatarte wspomnienia. Odbywały się one początkowo w jednym lokalu polskim przy ul. Wysokiej, w „Muzeum”, dziś mieszczącym książnicę im. Mikołaja Kopernika. Dopiero kiedy spostrzegliśmy, że i tam jesteśmy śledzeni przez szpiegów, przeniesione zostały do salki na chórku nad zakrystją w kościele Panny Marji.

Na tych posiedzeniach ustalono też program przyjęcia wojsk polskich. Postanowiono nie zabiegać w niemieckim Magistracie, tylko własnymi siłami i własną ofiarnością, zgotować godne przyjęcie. Ugoszczeniem żołnierza zajął się już istniejący od grudnia 1918 r. Polski Czerwony Krzyż, którego założycielem i prezesem był dr. Dandelski. Dekorację miasta powierzono specjalnemu komitetowi, w skład którego wchodzili: pp. Ralski, Arnold Rosochowicz, Edmund Lenartowicz i Helena Steinbornowa. Poszczególne towarzystwa, cechy i organizacje wystawiły bramy tryumfalne ze swemi godłami na własny koszt, dając tem świadectwo, iż żołnierza polskiego witają radośnie rodacy.

Mroźny, słoneczny poranek wita dzień 18 stycznia. Programowo o godzinie 8-ej ostatnie oddziały „Grenzschutzu” opuszczają miasto. Zbliża się południe. Ulice zaludnione coraz to gęściej. Tłumy odświętnie przybrane zalegają rynek Staromiejski i ulice obramowane girlandami, sztandarami cechów i towarzystw, grupujących się przy swoich bramach tryumfalnych. Liczne galowe pojazdy, przysłane przez obywatelstwo okoliczne, poczynają w uroczystym porządku przez strojne już ulice zwozić członków Rady Ludowej, delegacje, duchowieństwo, staruszków weteranów z r. 1863, których żyło w Toruniu siedmiu, na miejsce powitania przy dworcu miejskim, dzisiejszym placu 18 stycznia.

Nastrój radosny a zarazem pełny powagi, przejmuje wszystkich. Porządek i karność zebranych tłumów, mimo braku policji i wojska, podziwu godne.

Minęła jednak oznaczona godzina 12:30 i dalsze aż do 15-tej.

Krótko po godzinie 15 nadjechały samochody, wiozące pułkownika Skrzyńskiego, dowódcę wkraczających wojsk i jego świtę. Wysiadającym prezentuje komendant placu kpt. Tadeusz Janowski straż ludową i weteranów staruszków, których pułkownik wita podaniem ręki. Jeszcze chwila, a rycerska postać pułkownika zbliża się poprzez plac wolny, otoczony szpalerem różnych korporacyj ku czekającym go pod bramą tryumfalną reprezentantom ludności. Jemu naprzeciw postępuje komisaryczny prezydent miasta. Na tych dwóch postaciach skupia się teraz cała uwaga. Cisza zalega wielki plac i każde słowo uroczystego przemówienia prezydenta miasta, który w tej chwili występował jako prezes Rady Ludowej, słychać w ostatnich szeregach zebranych rzesz.

Wita on, w osobie dowódcy wojsk polskich przedstawiciela Rządu Polskiego, Wita Polskę, wita wolność, składając Ojczyźnie w ofierze serca uciśnionego, dziś wyzwolonego ludu polskiego, który przetrwał wiekową niewolę w ufności i w niezachwianej wierze w sprawiedliwość dziejową. Uroczysty nastrój doznaje najwyższego napięcia, kiedy najstarszy wiekiem proboszcz toruński, ks. dziekan Pełka, proboszcz przy kościele św. Jakóba, w otoczeniu duchowieństwa, udziela błogosławieństwa, które dowódca wojsk wraz ze świtą przyjmuje kornie, zginając kolana.

Wstrząsające to było wrażenie! Staropolskim zwyczajem witają pułkownika chlebem i solą trzy w narodowym stroju ubrane dziewczynki, Helena Swinarska, Mikulska i Bogna Steinbornówna.

Otoczony świtą i przedstawicielami wszystkich warstw społeczeństwa, kroczy dowódca wśród radosnych okrzyków i powiewania chorągiewek dziatwy szkolnej do miejsca wyznaczonego na defiladę wojska, naprzeciw kościoła garnizonowego między ulicami Lubicką i Jagiellońską.

Po defiladzie dowódca wraz z komisarycznym prezydentem miasta i komendantem placu i inne osoby urzędowe udają się samochodem i powozami drogą tryumfalną wśród niemilknących entuzjastycznych okrzyków na Rynek Staromiejski, przed ratusz, wznoszący się ponad tłumami zebranej ludności, zawsze jeszcze bez żadnego sztandaru. Tam oczekują ich od czterech godzin w sali magistrackiej, zebrani członkowie niemieckiego Magistratu i niemieckiej Rady miejskiej z nadburmistrzem na czele. Następuje oficjalny akt oddania miasta. Akt krótki, poważny, tak z jednej jak i drugiej strony, z godnością wykonany. O dokonaniu tego aktu historycznego zaświadczyło na zewnątrz nagłe i równoczesne zjawienie się godeł i sztandarów narodowych na wieżycy, wieżyczkach i wszystkich frontach prastarego ratusza toruńskiego. Tłumy zebrane na rynku nagie ucichły, jakby tchu w piersi zabrakło, aż naraz zerwała się pieśń potężna; „Kto się w opiekę podda Panu swemu”.

Długo jeszcze tłumy rozradowanej ludności kłębiły się w ulicach i na rynku Staromiejskim, który jako serce tego grodu, pozornie nawskroś niemieckiego rozbrzmiewał tysiącem głosów polskich.

Dzień Pomorski, styczeń 1930 r.

(…) W sobotę, dnia 4 bm. o godz. 11-ej przed południem odbyło się założenie kamienia węgielnego pod budowę koszar 4 pułku lotniczego. Na uroczystości obecni byli: zastępca dowódcy okr. korp. gen. dyw. Zemanek, zast. komendanta obozu warownego pułk. Münnich, dowódca 4. p. lotn. ppułk. Menczak, przedstawiciele szefostwa i kierownictwa rejonu inzynierji i saperów, oraz liczne grono oficerów 4 p. lotn. Poświęcenia dokonał ks. dziekan Sienkiewicz, poczem wszyscy obecni podpisali akt fundacyjny, który następnie został zamurowany. P. ppułk. Menczak, jako uprzejmy gospodarz zaprosił obecnych na skromne śniadania do kasyna 4. p. lotn. Podczas śniadania pierwszy wzniósł toast p. gen. Zemanek, w krótkich, żołnierskich słowach nakreśliwszy doniosłość znaczenia lotnictwa w wojnie współczesnej i kończąc okrzykiem na cześć lotnictwa polskiego. Dowódca pułku p. ppułk. Menczak w odpowiedzi podkreślił, że sprawa wzniesienia dla lotników toruńskich własnej siedziby miała w osobie p. gen. Zemanka gorliwego rzecznika, że jego w głównej mierze staraniom zawdzięczać należy uzyskanie potrzebnych na budowę kredytów.
Koszary lotników będą pierwszemi koszarami w Toruniu, wzniesionemi przez Polaków. Myśl pobudowania tych koszar powstała jeszcze w roku 1923. Przeżywany jednak kryzys gospodarczy i związana z tem gospodarka oszczędnościowa nie pozwoliły na uzyskanie niezbędnych kredytów. Dopiero w roku bieżącym wstawiono do budżetu M. S. Wojsk, odpowiednie sumy. Koszary stanąć mają pomiędzy lotniskiem obecnem a laskiem „Zieleniec”, a złoży się na nie cały kompleks budynków: 4 pawilony główne oraz szereg pomniejszych, w których mieścić się będę mieszkania dla oficerów, podoficerów, warsztaty, kuchnia itp. Koszty budowy obliczone są na około 3 milj. zł. Jeden z pawilonów głównych wykończony zostanie jeszcze w roku bieżącym. Projekt i plany budowli wykonał p. inż Jaszkowski, prace budowli wykonywa warszawskie Zrzeszenie Cechmistrzów pod kierownictwem komisji z ramienia Szef. Inż. i saperów DOK VIII w osobach pp. mjr. inż. Leśnieskiego, mjr. inż. Wołodkowicza, osobisty nadzór nad robotami ma p. mjr. inż. Sopociński.
Słowo Pomorskie

Większe grono obywateli z przedmieścia Bydgoskiego uprasza Szanowną Redakcję o łaskawe zwrócenie w swem cennem piśmie uwagi na to, że samoloty 4 pułku lotniczego już od godz. 3-ej z rana bez przerwy uprawiają nad domami i dachami swe loty ćwiczebne, uniemożliwiając nie tylko dorosłym, ale dzieciom i chorym zażywanie wypoczynku potrzebnego i słusznego.
Pomyśleć sobie, że od 3 godziny w nocy bez przerwy samoloty nad dachami swemi motorami huczą; przebudzą ono najzdrowszego człowieka i działają na nerwy, a cóż dopiero dzieci, które przez trzaski motorów sypiać nie mogą i niewyspane, zmęczone do szkoły iść muszą, z bólem i ciężką głową.

Czy 4 P.L. musi swe nocne loty nad dachami miasta Torunia uprawiać i budzić ludność ze snu?
Przecież mamy tyle obszaru poza miastem, gdzie loty ćwiczebne nocne i ranne odbywać się mogą razem z latającemi ptaszkami, lecz nie powinny się odbywać nad głowami w śpiku pogrążonej ludności.
Spodziewamy się, że dowództwo uzna naszą słuszną skargę i wyda odpowiednie zarządzenie, że nocne i ranne loty nad miastem a w szczególności nad Bydgoskim przedmieściem więcej odbywać się nie będą a obywatele całą noc spokojnie przespać będą mogli
Grono obywateli.

Plan portu sterowcowo-balonowego w okresie międzywojennym

Kazimierz Sławiński, Lotnisko toruńskie 1920-1945

Pomnik ku czci poległych żołnierzy wojsk balonowych wzniesiony ok. 1934 r. autorstwa Piotra Kamińskiego, na swym pierwotnym miejscu. W 1938 r. przeniesiony do Parku Miejskiego.

Hala sterowcowa z lotu ptaka. Okres międzywojenny.

balon obserwacyjny nad miastem

Pierwsze tegoroczne wzloty polskiego balonu sterowego.

Wczoraj po południu około godz. 5-ej po dłuższych przygotowaniach nastąpił wzlot próbny, otwierający całą serję tegorocznych lotów ćwiczebnych pierwszego polskiego balonu sterowego „Lecha”. Wzlot wczorajszy odbył się przy współudziale szefa wydziału obrony powietrznej przy M. S. W. pułkownika Bołosonowskiego, komendanta szkoły aerostatycznej w Toruniu majora Wollszlaegera, kap. sztabu gen. Steblowskiego, komendanta „Lecha” kap. Szczepańskiego, pierwszego oficera nawigacyjnego por. Burzyńskiego oraz mechanika starsz. majstra wojskowgo Pluty.

Pierwszą podróż na przestrzeni Toruń — Bydgoszcz, wynoszącą 40 klm odbyto w 30 minutach; podróż powrotna do portu, wobec dość silnych w górnych warstwach wiatrów i maleńkiego defektu przy jednym z silników, trwała przeszło godzinę.

Balon „Lech” otrzymał rząd polski od rządu francuskiego w roku 1921. Jest to statek systemu „Vedette” pojemności gazu 3000 mtr sześciennych, długości 54 m o 17 m średnicy, wyposażony w dwa silniki spalinowe o łącznej sile 160 HP. Jak powłoka tak i gondola maszynowa wykonane są z nadzwyczajną, precyzją i z najlepszego materjału. Wymiary statku oraz siła poruszania się i kontstrukcja umożliwiają mu bardzo łatwo manewrowanie i lądowanie na każdym terenie.

„Lech” ma już bardzo poważną przeszłość w służbie wojennej; w czasie wojny światowej należał on bowiem do specjalnej kadry aerostatycznej w francuskiej marynarce wojennej. Stacjonowany w Toul pełnił służbę wywiadowczą na morzu Środziemnem.
Zatem całe wyposażenie techniczne jest pochodzenia francuskiego z wyjątkiem śmig, które są już wyrobom polskim — a śmiało rzec można — lepszym od zagranicznych. Statek poza tem posiada własną stacje radjotelefoniczną i telegraficzną.
Następny lot odbędzie się dziś po południu.
Słowo Pomorskie 16.09.1923

Teotylla wolnych balonów nad Toruniem.
Toruń, 24. 7.
Wczoraj w piątek ok. południa miasto całe miało zadarte w górę głowy. Oto nad miastem z kierunkiem wiatru szybowały na południowy wschód trzy cytrynowo-żółte kule balonów wolnych. Balony te („Warszawa”, „Lwów” i „Kraków”) należą do toruńskiego baonu balonowego i wyleciały z załogą w celach doświadczalnych. Na „Warszawie” wyleciał p. kpt. Szczepański, na „Lwowie” p. por. Gumiński, na „Krakowie” p. por. Burzyński Prócz nich na każdym balonie znajdowało się dwóch uczni przysposobienia wojskowego. Wszystkie statki powietrzne pomyślnie tegoż dnia wylądowały: „Warszawa” w Jabłonnie pod Warszawą, „Lwów” w Nasielsku, „Kraków” w Sierpcu. Powietrzni podróżnicy jak i ich ekwipaże powrócili już koleją do Torunia.
Loty takie, jak dowiadujemy się, powtarzane maja być częściej.
Słowo Pomorskie z dn. 28.07.1926

Słowo Pomorskie