Epizod z dziejów pomnika Kopernika

Niewielu toruńczyków wie, że przebicie przejazdu pod Łukiem Cezara i położenie tam torów tramwajowych wiązało się ściśle z… pomnikiem Kopernika.
PrzechodzÄ…c pod Łukiem Cezara napotykamy tam mosiężnÄ… tablicÄ™ o wymiarach 90×60 cm wmontowanÄ… pomiÄ™dzy szyny tramwajowe. Napis na tablicy brzmi:

070724_-001.jpg

… i nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że właśnie ten fakt, doprowadził do poważnego okaleczenia pomnika astronoma.
Pierwszy tramwaj, na razie konny, ruszył w Toruniu 16 maja 1891 roku. Małe, krótkie wagoniki dzielnie spisywały się na wąskich, krętych ulicach Starówki i bez najmniejszych problemów pokonywały wiele ostrych zakrętów występujących najliczniej w pobliżu Rynku Staromiejskiego. Z ul. Kopernika, tory pod kątem prostym skręcały w ulicę św. Ducha, potem pod takim samym kątem w ul. Różaną, by przed pomnikiem Kopernika skręcić w ul. Chełmińską.

008-kopernik_1905_p.jpg

Dnia 1 lutego 1899 roku, na ulicach Torunia pojawiÅ‚ siÄ™ pierwszy tramwaj elektryczny. Elektryfikacja linii nie wpÅ‚ynęła na zmianÄ™ uksztaÅ‚towania torowisk w obrÄ™bie Starego Miasta. Tramwaj nadal skrÄ™caÅ‚ przed pomnikiem Astronoma, nie stwarzajÄ…c dla niego na razie żadnego zagrożenia. Stan taki trwaÅ‚ do lat trzydziestych ubiegÅ‚ego wieku, kiedy to urzÄ™dujÄ…cy od 1924 roku prezydent Torunia, Antoni Bolt zleciÅ‚ swojemu współpracownikowi, architektowi – urbaniÅ›cie Ignacemu TÅ‚oczkowi sporzÄ…dzenie planu modernizacji miasta. Należy tu podkreÅ›lić, że prezydent byÅ‚ szczególnie uwrażliwiony na punkcie budownictwa drogowego w mieÅ›cie. Za jego kadencji, w bardzo krótkim czasie, powstaÅ‚y nowoczesne arterie komunikacyjne takie jak: Chopina, JagielloÅ„ska Traugutta czy Lubicka. Łącznie ponad 20 km nowych przelotowych ulic. To z kolei pociÄ…gnęło za sobÄ… podjÄ™cie decyzji o poprowadzeniu wzdÅ‚uż nowych arterii, dÅ‚ugich, prostych linii tramwajowych. Zniknęły uciążliwe zakrÄ™ty (Stary Rynek, Różana, Å›w. Ducha, Kopernika), gdyż liniÄ™ „jedynki” wyprostowano, dziÄ™ki przebiciu siÄ™ pod Łukiem Cezara i poprowadzeniu jej wzdÅ‚uż ul. Chopina. 24 wrzeÅ›nia 1936 roku pierwszy tramwaj przejechaÅ‚ nowÄ… liniÄ…. Zmodernizowane torowiska umożliwiÅ‚y też zakup nowoczesnych, dÅ‚ugich wozów tramwajowych i to wÅ‚aÅ›nie one w poważny sposób zagroziÅ‚y pomnikowi Kopernika, gdyż zakrÄ™t przed pomnikiem byÅ‚ dla nich za ostry. Trudny problem stanÄ…Å‚ wówczas przed Boltem i TÅ‚oczkiem. W grÄ™ wchodziÅ‚o jedynie przeniesienie pomnika na inne, nowe miejsce. Rozważano przy tym dwie możliwoÅ›ci, obie dotyczyÅ‚y nowej lokalizacji pomnika w zachodniej części Rynku. Pierwszy wariant przewidywaÅ‚ ustawienie pomnika Kopernika w miejscu, na którym w czasach pruskich staÅ‚ pomnik Wilhelma I. Ze wzglÄ™du na przykre skojarzenia zrezygnowano jednak z tego projektu. TÅ‚oczek wiedziaÅ‚ natomiast o „Maruszce” – studzience stojÄ…cej kiedyÅ› w północno-zachodnim narożniku Rynku i to wÅ‚aÅ›nie on wysunÄ…Å‚ jako drugi wariant przeniesienie pomnika na jej miejsce. Pomnik Kopernika byÅ‚ też studzienkÄ… i ustawienie go na jej miejscu zachowywaÅ‚oby dalej jego funkcjÄ™. Istnieje rysunek przedstawiajÄ…cy wizjÄ™ TÅ‚oczka z pomnikiem ustawionym na dawnym miejscu „Maruszki”.

03_a_epizod.jpg
Jednak, jak to w życiu bywa, zwyciężył wariant trzeci. Najtańszy. Postanowiono pomnika nie ruszać, a jedynie poważnie go okroić. Usunięto całą granitową studzienkę, znajdującą się przed pomnikiem i na jej miejscu ułożono nowy tor, tuż przed samym cokołem.
04_epizod.jpg
Stan taki trwaÅ‚ aż do 1955 roku, kiedy to zlikwidowano torowisko „dwójki” na ul. CheÅ‚miÅ„skiej. MiaÅ‚o to uchronić pomnik przed wstrzÄ…sami wywoÅ‚ywanymi przez skrÄ™cajÄ…ce tramwaje. Zachowano natomiast torowisko „jedynki” poÅ‚ożone nieco dalej od pomnika na ul. Szerokiej. PrzetrwaÅ‚o ono do 1970 roku, kiedy to caÅ‚kowicie usuniÄ™to ruch tramwajowy z zabytkowego ÅšródmieÅ›cia. Dopiero w 2004 roku przywrócono pomnikowi pierwotny wyglÄ…d, rekonstruujÄ…c studzienkÄ™.

Krzysztof Kalinowski

Komentarze do “Epizod z dziejów pomnika Kopernika

  1. Po pierwsze i najwazniejsze: TORUNIANIE a nie toruńczycy!!! Odsyłam do słownia języka polskiego!

  2. SÅ‚ownik (a nie „sÅ‚ownia”) JÄ™zyka Polskiego ZALECA, a nie kategorycznie nakazuje używania formy „torunianie”. „ToruÅ„czycy” jest tolerowane, jako wyrażenie potoczne. W tym wypadku nie ma Å›cisÅ‚ych reguÅ‚. Wszak dziwnie brzmiaÅ‚a by forma „warszawianin”, czy „londynianin” w miejsce „warszawiaka” i „londyÅ„czyka” 🙂

  3. co za wieÅ›niak 🙂 wÅ‚aÅ›nie ToruÅ„czyk jest poprawnie, wystarczy zajrzeć do książek jeszcze z lat 80 🙂 a to co piszÄ… Warszawiacy a nie Warszawianie 🙂 to ich sprawa 🙂

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *