Kamień Bractwa Strzeleckiego

„…Niechaj wie obecne pokolenie, a przypomni sobie i potomność, żeÅ›my z kochanymi przyjaciółmi naszymi, mieszczanami z Hamburga, tego rodzaju ukÅ‚ad zawarli. Å»e gdyby przypadkiem zbóje albo źli ludzie podnieÅ›li siÄ™ przeciw naszym albo ich mieszczanom (…) to wszystkie koszta i wydatki zwiÄ…zane z niszczeniem i tÄ™pieniem tych zbójów zarówno my razem z nimi, jak i oni razem z nami powinniÅ›my równie ponosić…”

Są to słowa przymierza jakie zawarły między sobą w 1241 roku Lubeka i Hamburg, i które to przymierze uważane jest przez wielu badaczy za akt powołania Hanzy – wielkiej organizacji handlowej miast nadmorskich położonych nad Bałtykiem i Morzem Północnym. Początkowo miasta te nie dysponowały żadną zorganizowaną siłą zbrojną mogącą odeprzeć atak wroga, toteż powoływano w nich ochotnicze oddziały obronne złożone z mieszczan. Chcąc właściwie wypełniać to zadanie szkolili się oni przede wszystkim w strzelaniu. Taka w wielkim skrócie jest geneza Bractwa Strzeleckiego. Strzelano początkowo do sylwetki koguta (symbol czujności), czyli kurka, stąd spotykana często zamienna nazwa – Bractwo Kurkowe. Poprzez szeroko rozwinięte stosunki handlowe idea zakładania takich stowarzyszeń rozprzestrzeniła się po całej Europie.

Do Torunia dotarÅ‚a stosunkowo późno, bo w 1352 roku, co wynikaÅ‚o z militarnego charakteru PaÅ„stwa Zakonnego, gdzie w każdym mieÅ›cie znajdowaÅ‚ siÄ™ zamek, obsadzony zawodowÄ… zaÅ‚ogÄ… wojskowÄ…, która gwarantowaÅ‚a miastu obronÄ™ i wzglÄ™dny spokój. Jednak pogarszajÄ…ce siÄ™ stosunki z Zakonem spowodowaÅ‚y, że idea Bractw (samoobrony obywatelskiej) przyjęła siÄ™ także w Toruniu. PoczÄ…tkowo w mieÅ›cie istniaÅ‚y dwie strzelnice: staromiejska – na terenie miÄ™dzymurza, miÄ™dzy bramami CheÅ‚miÅ„skÄ… i StarotoruÅ„skÄ… zaÅ‚ożona w 1412 roku i nowomiejska – miÄ™dzy bramami Å›w. Jakuba i Å›w. Katarzyny urzÄ…dzona w 1431 roku. TrzeciÄ… strzelnicÄ™ otwarto w fosie staromiejskiej w 1489 roku i strzelano w niej aż do 1906 roku. W Polsce miÄ™dzywojennej Strzelnica Bractwa znajdowaÅ‚a siÄ™ na ZieleÅ„cu.
Najwięcej pamiątek zachowało się po strzelnicy w fosie staromiejskiej. Najcenniejszą jest rycina Steinera pochodząca z ok. 1740 roku przedstawiająca ówczesny wygląd strzelnicy. Natomiast zachowanymi dowodami odbywających się tu ćwiczeń strzeleckich są: podziurawiony przez kule mur, przed którym ustawiano tarczę i kamień Bractwa Strzeleckiego.

112_zamek.JPG

ZachowaÅ‚ siÄ™ on do dzisiaj, wbrew temu co twierdzÄ… autorzy publikacji „Pomniki Torunia” Antoni Ziółkiewicz i Adam Paczuski, którzy na s, 10 piszÄ… „…należy tu jeszcze wspomnieć o tablicy pamiÄ…tkowej Bractwa Strzeleckiego, która jeszcze do lat 60-tych znajdowaÅ‚a siÄ™ w fosie zamkowej…”. Tymczasem owa „tablica pamiÄ…tkowa” w dalszym ciÄ…gu znajduje siÄ™ na swym historycznym miejscu i nie jest tablicÄ…, a ciosem kamiennym o wymiarach: 120 cm wysokoÅ›ci, 40 szerokoÅ›ci cm i 20 cm gruboÅ›ci wykonanym z piaskowca gotlandzkiego.

PC271635.JPG

Kamień całą swą grubością wmurowany jest w specjalnie wykonaną dla niego niszę, znajdującą się we wschodniej ścianie fosy, która oddziela zamek krzyżacki od Starego Miasta. W roku 1984 kamień został wymontowany i poddany konserwacji. Już wtedy niemiecki napis był nieczytelny, a próby jego odczytania nie dały rezultatów, mimo że inskrypcję próbowano odczytać w świetle spolaryzowanym, podczerwonym, ultrafioletowym, a także wykonano zdjęcia rentgenowskie. W wyniku tych działań udało się jedynie wyłowić poszczególne litery, co nie pozwoliło jednak ułożyć ich w logiczny ciąg wyrazowy.

Ponieważ kamieÅ„ zamocowany jest w murze – 3,5 m powyżej obecnego poziomu fosy i trudno go dostrzec, zatem warto wykorzystać informacje dotyczÄ…ce jego wyglÄ…du, które zebrano podczas konserwacji. KamieÅ„, jak wspomniano, osadzony jest w niszy o wysokoÅ›ci 150 cm i szerokoÅ›ci 50 cm zamkniÄ™tej Å‚ukiem koszowym, która to nisza obramowana jest profilem ceglanym o przekroju waÅ‚ka. Na wiosnÄ™ nisza „przyozdobiona” jest dodatkowo bogato rozrastajÄ…cÄ… siÄ™ tu roÅ›linnoÅ›ciÄ… pnÄ…cÄ…, przez co staje siÄ™ prawie niewidoczna. Sam kamieÅ„ ma ksztaÅ‚t prostokÄ…ta podzielonego na dwie części, przy czym część górna z inskrypcjÄ… wykutÄ… majuskuÅ‚Ä… w 12 rzÄ™dach zajmuje 2/3 powierzchni, natomiast w dolnej znajduje siÄ™ kartusz, w którego polu umieszczony jest herb z maÅ‚Ä… piÄ™ciolistnÄ… palmetÄ… u doÅ‚u. W części inskrypcyjnej kamienia na szczególnÄ… uwagÄ™ zasÅ‚uguje piÄ…ty i jedenasty wers. W piÄ…ty rzÄ™dzie widniejÄ… litery S.E. VON M _ _ US. SÄ… to zapewne pierwsze litery imion i nazwisko osoby upamiÄ™tnionej na tym kamieniu. W rzÄ™dzie jedenastym widnieje napis ANNO _ _ 56. forma „tablicy” oraz jej części skÅ‚adowe takie jak liternictwo, ksztaÅ‚t obramienia, wyglÄ…d tarczy herbowej, pozwalajÄ… datować jÄ… na XVII w. WziÄ…wszy pod uwagÄ™ dwie sÅ‚abo widoczne ostatnie cyfry, można pokusić siÄ™ o dokÅ‚adne datowanie, tj. rok 1656. w części herbowej na uwagÄ™ zasÅ‚uguje górny brzeg kartusza ozdobiony trzema koncentrycznymi półkolami, podobnymi do tych, jakie wystÄ™pujÄ… na rysunku Steinera. PrzedstawiajÄ… one tarcze i półtarcze strzeleckie. Åšrodek herbu przedziela poprzeczny pas, pod którym wystÄ™puje dwudzielne pole. Po lewej stronie znajduje siÄ™ szeÅ›cioramienna gwiazda, po prawej ukoÅ›na kratka. Herb flankowaÅ‚y strzaÅ‚y, z których najlepiej zachowaÅ‚y siÄ™ odcinki z lotkami. Niestety herbu nie daÅ‚o siÄ™ zidentyfikować.

Jako ciekawostkę dotyczącą dziejów strzelnicy można przytoczyć fakt, że 16.10.1709 roku, podczas swej wizyty w Toruniu, car Rosji Piotr I i król Polski August II Sas, odwiedzili toruńskie Bractwo Strzeleckie i w fosie staromiejskiej strzelali do tarczy, podobno z niezłymi wynikami. 16.02.1930 roku inny znamienity gość odwiedził Bractwo i również strzelał do tej samej historycznej tarczy. W porównaniu z wynikami strzałów królewskich, strzały Prezydenta Ignacego Mościckiego nie były gorsze. Trzeba jednak zaznaczyć, że w tym czasie strzelnica Bractwa znajdowała się już na Zieleńcu.

Krzysztof Kalinowski

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *