Pamiątki bractwa szyperskiego w Toruniu

Cześć św. Barbary, patronki żeglarzy, od niepamiętnych czasów była rozpowszechniona w naszej dzielnicy nadmorskiej i stąd rozeszła się po całej Polsce. Liczne pozostały ślady tej czci w postaci kaplic i kościołów poświeconych św. Barbarze; pozostało też do naszych czasów w Toruniu osobne bractwo św. Barbary czyli szyperskie, zwane także sternickiem, którego zadaniem jest od wieków szerzenie czci świętej patronki „ludzi wodnych”.
„Wodniacy”, tak nazywano u nas od dawna żeglarzy, odgrywali w dawnym Toruniu niemała rolę. Handel więcej niż dziś korzystał niegdyś z drogi wodnej i Wisłą spływały do morza niezliczone statki przez Toruń, tu się zatrzymując. Jak wyglądały niektóre z tych okrętów wiślanych, stojących na kotwicy w. Toruniu lub stąd wypływających jako z portu macierzystego, wiemy właśnie dzięki toruńskiemu bractwu szyperskiemu.
W kościele św. Jana, z ośmiu kaplic otaczających kościół wieńcem, jedna tylko od wieku 15-go nie zmieniła wezwania: jest nią kaplica św. Barbary, pierwsza przy kruchcie, od strony północnej. Ta ciągłość tradycji, sięgającej pół tysiąca lat wstecz, jest zasługą bractwa św. Barbary.
Niezawodnie istniało bractwo to już w średniowieczu, choć najstarsza wzmianka o niem pochodzi z r. 1588. Pod tą datą mianowicie wspomina się w aktach bractwa, że miało ono wówczas 36 członków. Ponieważ do bractwa mogli należeć tylko szyprzy czyli sternicy, tj. według dawnej terminologii zawiadowcy transportów wodnych na Wiśle i pełnomocnicy właściciela, a także właściciele sami, to stowarzyszenie religijne musiało być wysoce zamożne, na równi z bractwami, których członkowie pochodzili z rodów kupieckich, patrycjuszowskich.
O tej. niestety minionej zasobności bractwa po dziś dzień mówi sama kaplica św. Barbary, jej ozdobność oraz różne ruchome pamiątki, pieczołowicie przez zarząd bractwa przechowywane. Dużo tu wspominków dawnego żeglarstwa; widać od razu, że to najbardziej umiłowany kącik toruńskiej braci żeglarskiej.
Ołtarz, okazałej budowy, pochodzi z r. 1632, co wynika z polskiego napisu, umieszczonego tuż pod wielkim obrazem ołtarzowym. Napis ten jest dla nas niezwykle cenny. Niemcy lubią przecież powtarzać, że Toruń i za czasów polskich był niemieckiem miastem; ich zdaniem przedewszystkiem warstwy zamożniejsze w mieście były wyłącznie narodowości niemieckiej.
Jeżeli szyprzy, należący do bogatego mieszczaństwa, byli w pierwszej połowie w. 17-go (tj. w okresie największego rozkwitu Torunia) narodowości polskiej — są na to dowody inne jeszcze — to wniosek stąd prosty: musiało być wówczas bardzo krucho z „niemieckością” Torunia!
Ołtarz św. Barbary posiada dwa obrazy; jeden, zazwyczaj widoczny, przedstawia św. Barbarę w koronie, z mieczem (symbolem jej męczeństwa) w jednej dłoni, z kielichem i Hostją w drugiej. Święta stoi nad brzegiem wielkiej wody; jako orędowniczka szczęśliwej śmierci, bywa wzywana przez żeglarzy szczególnie w czasie burzy na morzu. Za tym obrazem jest drugi, widoczny tylko podczas odpustu bractwa; przedstawia również św. Barbarę, lecz tu okryta całkowicie bogatą, srebrną szatą. Liczne wota srebrne, otaczające obraz są podzięką za łaski otrzymane obficie za pośrednictwem św. patronki żeglarskiej.
Sam w sobie piękny, zwłaszcza, kiedy jest widoczny cudowny obraz w ozdobach srebrnych, ołtarz ten ma jeszcze jedną ciekawą pamiątkę: obraz górny, mniejszy, przedstawia okazały trójmasztowiec na wzburzonem morzu. Takie pewnie statki wypływały kiedyś z Torunia nie tylko na wyprawy handlowe nurtem Wisły, lecz i na pełne morze. Byłaby to więc jedna z nielicznych pamiątek po dawnym handlu morskim Torunia.
Do osobliwości kaplicy należy też duży pająk mosiężny, w kształcie dwóch kotwic; robota solidna i oryginalna. Pająk pochodzi z lat 80-ych ub. stulecia, kiedy to, staraniem starszego bractwa, p. Jana Wiśniewskiego, sprawiono dla kaplicy pająk, lichtarze, krzyż procesyjny, chorągiew itp.
Pamiątka jedyna w swoim rodzaju w całej Polsce zdobi ścianę zachodnią kaplicy. W płaskiej wnęce, pod łukiem gotyckim, pochodzącym z czasów gdy tędy prowadziły drzwi wprost do kruchty, namalowany jest obraz nader osobliwy. Na tle górzystego krajobrazu płynie po szerokiej rzece statek, przypominający dzisiejsze berlinki, za sterem, z krytą kajutą na rufie, a z częścią środkową osłonioną daszkiem na słupach.
Na statku jest razem dwanaście osób; na daszku w samym środku komięgi (tak pewnie należy oznaczyć ten statek według dawnej terminologii) siedzi zwrócona ku widzowi postać w aureoli. To sam Chrystus Pan, a Jego towarzysze, to apostołowie. Ponad sterem powiewa długa i wąska bandera; jej górna połowa biała, dolna czerwona. To bandera polska…
Ten oryginalny obraz wotywny, na którym widzimy Pana Jezusa żeglującego na komiędze wiślanej pod banderą polską, jest naprawdę wzruszającym dowodem patriotyzmu szyprów toruńskich. Ufundowali go bowiem członkowie bractwa św. Barbary w r. 1799, tj. w 6 lat po okupacji Torunia przez Prusaków. Żyła widać głęboko zakorzeniona miłość Ojczyzny w sercach zacnej braci szyperskiej.
Z dawnych czasów, gdy członkowie bractwa szyperskiego (które w 17 stuleciu zwało się przejściowo bractwem sternickim) zbierali się także w celach towarzyskich; zachowały się niektóre pamiątki, które przypominają żywo przedmioty będące w zwyczaju cechowym. Jest tam skrzynia o zamku kunsztownie kutym, który otwiera się za pomocą dwóch kluczy; po stronie wewnętrznej skrzyni pośród postaci alegorycznych namalowany jest autentyczny szyper czy też rotman w stroju z w. 17-go: w długim, niebieskim płaszczu, przepasanym czerwonym pasem i w czapce nieco na bakier.
Najcenniejszą pamiątką bractwa jest duży wilkom czyli puhar powitalny z początku w. 17-go. Kształtem swym przypomina on wilkomy cechowe, dość licznie zachowane w Toruniu. Jego cechą oryginalną są wiosełka obficie na nim pozatykane i łódź na z figurką szypra pośrodku.
Łódź, (jak to widoczne na rycinie) przy uroczystych okolicznościach bywała nasadzana na wierzch wilkomu, będąc jego najpiękniejszą ozdobą.
Dużo można by jeszcze opowiadać o tradycjach szyperskich, ich ciekawych zwyczajach i obyczajach. Wszystko to należy już do przeszłości, jak do przeszłości należą owe osobliwe statki dawnych żeglarzy wiślanych.
Choć stopniała liczba braci z pod znaku św. Barbary, szczupła ich garstka, jak niegdyś szereguje się przy sztandarze brackim, w dzień odpustu św. Barbary.
W pierwszą niedzielę po 4 grudnia, tj. po św. Barbarze, odbywa się staraniem bractwa szyperskiego rana wotywa, potem uroczysta suma z procesją, a po południu nieszpory z procesją i stacją w kaplicy brackiej. W ten dzień odpustu św. patronka żeglarzy, jak za dawnych lat patrzy na gorących czcicieli, którzy z ufnością ku niej wznoszą dłonie, błagając o wśród rozhukanych fal życia dzisiejszego…
Civis Thorunensis [Marian Sydow]
Słowo Pomorskie, grudzień 1933 r.

Komentarze do “Pamiątki bractwa szyperskiego w Toruniu

  1. …”statek, przypominający dzisiejsze berlinki” ileż to pływało po Wiśle tych berlinek. Nawet tory do portu biegły od dzisiejszego dworca Toruń Miasto. Być może inne rodzaje transportu są ekonomicznie uzasadnione ale ten romantyzm żeglownej Wisły żaden TIR nie zastąpi.
    Kajaki,żaglówki to była wtedy rekreacja.
    Może udałoby się chociaż trochę uczynić aby czasy tej „drogi wodnej” przywrócić.
    (wnuk wodnika, syn kajakarza)

  2. Zdobywałem patent sternika w Porcie zimowym lata 70 XX wieku. Już wówczas narzekaliśmy – na Wiśle nic nie pływa, ale to co jest teraz to mogiła transportu wodnego.
    Dawni patrioci szyprowie zastąpieni są przez patriotów – kiboli. Jak uczyć patriotyzmu i czy można go się nauczyć?

  3. Zygmuncie, partiotyzm przejawia się różnie – zależnie od sytuacji i czasów, ale zawsze ma jeden mianownik – miłość i poświęcenie dla ojczyzny i szacunek dla tego co ojczyste. A kibole – niszczący otoczenie, wywołujący burdy, tylko dlatego bo jeden jest z miasta/klubu A, a drugi z miasta/klubu B – nie są patriotami. To tylko marketing przeciwników obecnego rządu, który kibolom pasuje, bo ich rząd nie chce tolerować.. Teraz są inne czasy niż zabory i inny patriotyzm jest potrzebny. Polecam piosenkę Marii Peszek „Sorry Polsko”.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *