Toruńskie barbakany

TORUŃSKIE BARBAKANY

Przed nieprzyjacielskim atakiem Toruń od strony południowej broniła Wisła, a od wschodu niedostępne wzgórza Jakubskiego Przedmieścia. Najsłabszymi więc fragmentami w systemie murów obronnych miasta były odcinki zachodni i północny nie mające żadnej naturalnej przeszkody. Dlatego też w systemie obronnym Torunia pojawiły się, na początku XV wieku, aż dwa barbakany.
Barbakan Starotoruński
barbakan_1.jpg
Brama Starotoruńska, usytuowana w zachodnim odcinku umocnień miejskich była najstarszą bramą miasta i znajdowała się u wylotu obecnej ulicy Kopernika. Wglądała jak typowa wieża obronna z tą jednak różnicą, że dolna jej część przepruta była tzw. przejściem bramnym. Nad nim znajdowały się cztery kondygnacje przystosowane do obrony. Całość przykryta była spiczastym czterospadowym dachem. Od strony fosy wstawało z bramy urządzenie służące do podnoszenia i opuszczania bramy. W 1635 roku zwaliła się nierówno jej górna część, przez co została obniżona do jednego piętra, w ten sposób, że od zewnątrz była wyższa a od stron miasta niższa, wiązało się to z koniecznością przykrycia jej pulpitowym dachem o znacznym spadku, co najlepiej uwidacznia zdjęcie z 1865 roku.
Szyja bramna długości 26 m i szerokości 8 m łączyła Bramę Starotoruńską z wysuniętym poza mury barbakanem. Była ona murowana i stanowiła trwałe połączenie obu elementów obronnych. Mur szyi grubości 1,5 m od wewnątrz „zdobił” płytkie arkad. Szyja zamknięta była z obu stron murem, nad którym umieszczone były drewniane ganki obronne. Od wnętrza były one szersze, gdyż wspierały się o drewniane kroksztyny i stanowiły rodzaj machikuły. Przed bramą główną mur ten stanowił rodzaj ściany z bramką, co widać na zdjęciu z 1865 roku. Szyja stanowiła też swoistego rodzaju murowany most, gdyż połowę przestrzeni pod nim zajmował parcham a resztę fosa otaczająca mury miejskie.
Barbakan Starotoruński był głównym elementem obronnym tego zespołu. Była to pierwsza budowla tego typu w Polsce. Został on wzniesiony jako wysoka. Okrągła, czterokondygnacyjna wieża, której cokół miał 25 m średnicy. Część środkowa wieży była nieco węższa, a na wysokości trzeciej kondygnacji ponownie się rozszerzała. Wynikało to z tego, że na tym poziomie znajdowała się machikuła. Najwyższa kondygnacja przykryta stożkowym dachem była znacznie węższa, gdyż służyła wyłącznie jako punkt obserwacyjny i stanowisko do kierowania ogniem. Na każdym piętrze były otwory strzelnicze przeznaczone wyłącznie dla dział. Na piętrze z machikułami była większa ilość otworów strzelniczych przeznaczonych do prowadzenia ognia z broni lekkiej. Forteca miała swoją kolistą fosę szeroką na 10 m, nad którą był przerzucony drewniany pomost wsparty na drewnianym filarze. W czasie zagrożenia całość podpalano uniemożliwiając w ten sposób dostęp do barbakanu. (Przed bramą fortecy był zwodzony most podnoszony w nocy lub w czasie zagrożenia. Przed pomostem znajdowało się jednopiętrowe przedbramie przykryte dwuspadowym dachem.)
Barbakan zaczął budować w 1429 roku Mikołaj Vynkenczayl. Barbakan miał za zadanie utrudniać dostęp do bramy Starotoruńskiej i chronić oddaloną o 70 m, w kierunku Wisły, tamę spiętrzającą wodę w fosie zachodniej. Jako najstarszy w Polsce nie miał jeszcze w pełni wykształconej formy obronnej. Budowany jako okrągła wieża był odporny na ogień artylerii, jednak jego zbyt duża wysokość (17 m) nie stwarzała dobrych warunków do obrony. Innym elementem, który w późniejszym czasie rozwinął się i utrwalił na dobre, w tych typu budowach, jest przesunięcie osi drogi wjazdowej przechodzącej przez barbakan a prowadzącej do bram miejskiej. Oś bramy barbakanu Starotoruńskiego była lekko odchylona w kierunku Wisły, co zapobiegało ostrzałowi na wprost i w skuteczny sposób chroniło wrota bramy. Poza tym stwarzało to możliwość obrony bramy ostrzałem prowadzonym z murów miejskich.
Kiedy skuteczność artylerii znacznie wzrosła, barbakan był w stanie chronić cały zachodni odcinek murów miejskich. Barbakan przetrwał do 1703 roku, kiedy to został wsadzony przez Szwedów. Niwelację terenu barbakanu wraz z fosami ostatecznie, rozpoczętą przez władze pruskie, ostatecznie zakończono 1 grudnia 1920 roku.
Barbakan Chełmiński
barbakan_2.jpg
Brama Chełmińska znajdowała się w północnym odcinku murów obronnych i usytuowana była u wylotu dzisiejszej ulicy o tej samej nazwie. Podobnie jak brama Starotoruńska, oprócz przejścia bramnego miała cztery kondygnacje. Na dwóch dolnych piętrach były po trzy otwory strzelnicze dla armat małokalibrowych. Na górnych kondygnacjach były tylko po dwa takie otwory. W bocznych ścianach bramy był dwa otwory szczelinowe, przez które prowadzono ogień kurtynowy. Brama przykryta była czterospadowym dachem łamanym, przy czym kalenica ułożona była zgodnie z ciągiem murów. Najlepsze wyobrażenie o jej pierwotnym wyglądzie oddaje zdjęcie wykonane w 1880 roku. Bramę zaczęto rozbierać w 1887 roku w związku z „małą” przepustowością nasilającego się ruchu kołowego.
Szyja bramna. Przed bramą, w ciągu niskiego muru obronnego znajdowała się, podobnie jak przy bramie Starotoruńskiej bramka. Za nią zaczynała się szyja barbakanu, którą stanowił stały, murowany most zamknięty z obu stron murem arkadowym o głębokich, półokrągło zakończonych wnękach. Nad murem znajdował się ganek obronny ograniczony od środka murowaną barierką. Dawała ona osłonę i możliwość prowadzenia ostrzału w razie gdyby wróg dostał się do środka szyi, której długość wynosiła 27 m a szerokość 9 m. Grubość muru dochodziła do 2 m.
Barbakan o tej samej nazwie był głównym elementem obronnym tej części murów. Miał on o 5 m większą średnicę od barbakanu Starotoruńskiego. Wybudowany był w formie ośmiobocznej wieży o czterech kondygnacjach. Najwyższe piętro „wystawało na zewnątrz” poza lico murów i stanowiło arkadowo zakończoną machikułę. Wieża przykryta była ośmioodcinkowym dachem przebiegającym wzdłuż boków górnej krawędzi fortyfikacji. Zakrywał on ganek wraz z machikułami, nie miał więc typowego dla wież zadaszenia. Cała budowla ewoluowała w kierunku lepszej obronności i była protoplastą tzw. barbakanów otwartych wyznaczając kierunek dalszego doskonalenia tego typu budowli.
Budowany od 1448 roku, przez mistrza Łukasza, zawierał w swojej konstrukcji coraz śmielsze rozwiązania inżynieryjne. Definitywnie ukończony został w 1452 roku. Dzięki swej znacznej średnic i mniejszej wysokości wydawał się bardziej przysadzisty od Starotoruńskiego i stanowił wzór dla barbakanu krakowskiego i warszawskiego. Fosa otaczająca barbakan miała 12 m. Taką też długość miał drewniany most prowadzący od fortec do przedbramia. Przedbramie stanowił jednokondygnacyjny, murowany budynek przykryty dwuspadowym dachem przepruty bramką prowadzącą na północny przedmiejski parcham. Znacznemu zwiększeniu uległ tu kąt osi wjazdu z bramy barbakanu do bramy Chełmińskiej, co jeszcze w skuteczniejszy sposób pozwoliło wykorzystać obronny ostrzał bramy z murów miejskich. Wysunięty daleko poza linię murów miejskich, z powodzeniem chronił północny odcinek murów starego i nowego miasta. Przetrwał podobnie, jak Staromiejski do 1706 roku, kiedy to Szwedzi chcąc osłabić obronność miasta, wsadzili go w powietrze. Resztki jego rozebrano całkowicie po 1887 roku niwelując jednocześnie teren po fosach, na którym postawiono, na początku XX w. Teatr Miejski.
Jako ciekawostkę można przytoczyć fakt, że przebywający kilkakrotnie w Toruniu król Jan Olbracht zafascynowany był tymi budowlami i możliwościami obronnymi, jakie zawarte były w ich konstrukcji. W 1498 roku zlecił on budowę „takowej fortyfikacji” w Krakowie, z wykorzystaniem najświeższych nowinek technicznych. Tak w ciągu jednego roku powstała krakowska budowla, która dzięki temu, że przetrwała do dziś, jest najsławniejszą. Potoczna nazywana jest „rondlem”, co zawdzięcza włoskiemu słowu (rondella) oznaczającym okrągłą tacę.
Inną nie mniej sławną budowlą tego typu w Polsce jest barbakan warszawski. Powstał on w XVI w., w czasie II wojny uległ poważnemu zniszczeniu, obecnie zrekonstruowany.
Krzysztof Kalinowski